Ellen van Wolde en het scheppen van God

De Nijmeegse exegete Ellen van Wolde heeft tot in het buitenland opzien gebaard met haar these dat God niet de Schepper is. Wat is er aan de hand? De grote Claus Westermann heeft al zo'n veertig jaar geleden betoogd dat de bijbel de notie van scheppen uit het niets niet kent. Deze notie is simpelweg te filosofisch voor het Hebreeuwse discours. Vandaar dat de notie van een oerbaaierd (tohoe wabohoe) waar in God orde aan brengt door te scheiden (<bara) bepalend is voor Genesis. Daarnaast wordt verteld dat God maakt (<’asah) en zelfs dat God als een pottenbakker formeert (<jatsar), dit met name in het tweede scheppingsbericht. Ook daarin wordt een voorafgaande materie verondersteld. Als tweedejaars theologiestudenten hadden wij er helemaal geen moeite mee aan te nemen dat de bijbelverteller de abstracte notie van ex nihilo niet als zodanig kende. Het ging om ordenen van de baaierd, zoals ook de theoloog Noordmans al wist. Het bijbelverhaal gaat immers uit van het croyable disponible, het aanwezig cultureel en religieus verstaan van waaruit de schepping verstaan kan worden. Overigens is het in de bijbel alleen God aan wie het werkwoord bara toegeschreven wordt, niet aan de mens. Voor ‘scheiden’ kent de bijbel nog weer een ander werkwoord. Hoe dan ook, de latere filosofische reflectie kan aan het handelen van God in Genesis de creatio ex nihilo (schepping uit het niets) verbinden als ook het vraagstuk van het begin van de tijd, waaraan de bijbel ook al geen speculatie wijdt.

Het is een merkwaardige vorm van biblicisme van Van Wolde dat zij meent dat al die latere reflectie (die wel degelijk iets van het scheppingsverhaal onthult), in de tekst als zodanig aanwezig moet zijn. Overigens betekent ex nihilo niet zozeer dat er niets was, maar dat de schepping het resultaat is van Gods vrije liefde, niet gebonden aan gedetermineerdheid van vooraf gegeven materie, maar daarmee ook niet-noodzakelijk. Ons bestaan is gratuit, geen wetmatige noodzaak, en daarom genade.  Van Wolde heeft de publiciteit gehaald, dat is zeker, maar of ze de mensen ook dieper in het mysterie van de bijbel heeft ingevoerd valt te betwijfelen.

Marcel Poorthuis

Dr. Marcel Poorthuis is Coördinator Relatie Jodendom Christendom aan de Faculteit Katholieke Theologie te Utrecht (Universiteit van Tilburg).